Tenzil, günlük dilde “indirme” veya “çıkarma” anlamına gelen bu terim, elektrik piyasasında enerji planlaması ve dengeleme süreçlerinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Özellikle dağıtım bölgelerindeki enerji akışlarının doğru hesaplanması, tedarikçilerin enerji ihtiyaçlarını tahmin etmesi ve piyasa dengesizliklerinin önlenmesi açısından kritik bir öneme sahiptir.
Bu yazıda, tenzil kavramını mevzuat çerçevesinde ele alacak, dağıtım bölgesi enerji dengesindeki rolünü inceleyecek ve pratik örneklerle açıklayacağız.
Elektrik Piyasasının Temel Yapısı
Türkiye elektrik piyasası, üretim, iletim, dağıtım ve perakende satış faaliyetlerinin ayrıştırıldığı bir yapıya sahiptir. Bu ayrıştırma, 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu ile düzenlenmiş olup, her faaliyet alanı için ayrı lisanslar öngörülmüştür.
Temel Aktörler
İletim Sistemi: TEİAŞ tarafından işletilen, 154 kV ve 380 kV gerilim seviyelerindeki şebekeyi kapsar. Üretim tesislerinden dağıtım bölgelerine enerji taşınmasını sağlar.
Dağıtım Şirketi (EDAŞ): 36 kV ve altı gerilim seviyelerinde faaliyet gösterir. Türkiye genelinde 21 dağıtım bölgesi bulunmakta olup, her bölgede bir dağıtım şirketi hizmet vermektedir. Şebekenin teknik işletmesi, bakımı, arıza müdahalesi ve sayaç okuma işlemleri dağıtım şirketinin sorumluluğundadır.
Görevli Tedarik Şirketi (GTŞ): Elektrik Piyasası Tüketici Hizmetleri Yönetmeliği’ne göre, dağıtım ve perakende satış faaliyetlerinin hukuki ayrıştırması kapsamında kurulan veya son kaynak tedariği yükümlüsü olarak Kurul tarafından yetkilendirilen tedarik şirketidir. GTŞ “dağıtım şirketinin parasal işlerini yapan bölümü gibidir” ve K1 müşterilerine fatura keser.
Tedarik Şirketi: Serbest tüketicilere ikili anlaşmalarla enerji satan şirketlerdir. Bölge sınırlaması olmaksızın faaliyet gösterebilirler.
Dağıtım Bölgesi Enerji Dengesi: K1, K2, K3 Portföyleri
Bir dağıtım bölgesindeki enerji akışını anlamak için portföy kavramını kavramak gerekir. Piyasa terminolojisinde tüketiciler ve enerji kalemleri, farklı portföyler altında sınıflandırılmaktadır.
K1 Portföyü: Serbest Olmayan Tüketiciler
Elektrik Piyasası Tüketici Hizmetleri Yönetmeliği’ne göre, serbest olmayan tüketiciler tedarikçisini seçme ve ikili anlaşma yapma hakkına sahip değildir. Bu tüketiciler, elektrik enerjisini bölgelerindeki görevli tedarik şirketinden EPDK tarafından belirlenen perakende satış tarifesi üzerinden almaktadır.
K1 portföyü ayrıca şu grupları da kapsamaktadır:
- Serbest tüketici hakkına sahip olduğu halde bu hakkını kullanmayan tüketiciler
- Tedarikçisini daha önce değiştirmiş ancak tekrar GTŞ’ye dönen tüketiciler (Son Kaynak Tedariki kapsamında)
K1 portföyünün enerji ihtiyacı, GTŞ tarafından EÜAŞ ile yapılan Enerji Satış Anlaşmaları (ESA) aracılığıyla karşılanmaktadır.
K2 Portföyü: Serbest Tüketiciler
Serbest tüketiciler, bir önceki takvim yılındaki tüketimi EPDK tarafından belirlenen serbest tüketici limitini aşan ve tedarikçisini seçme hakkına sahip olan tüketicilerdir. Bu tüketiciler, elektrik enerjisini ikili anlaşmalar yoluyla diledikleri tedarikçiden satın alabilirler.
2026 yılı itibarıyla serbest tüketici limiti yıllık 500kWh olarak belirlenmiştir. Serbest tüketici sayısı, limitin düşmesiyle birlikte milyonlara ulaşmıştır.
K3 Portföyü: Lisanssız Üretim Portföyü
Yenilenebilir enerji kapsamındaki faaliyetlere ayrılmıştır. Özellikle, lisanssız üretim yapan (örn. çatıdaki güneş paneli sahipleri) üreticilerin fazla elektriğinin, görevli tedarik şirketi tarafından zorunlu alım yükümlülüğü kapsamında satın alındığı portföydür.
Dağıtım Portföyü: Kayıp-Kaçak ve Genel Aydınlatma
K3 portföyü, dağıtım şirketinin (EDAŞ) sorumluluğundaki enerji kalemlerini kapsamaktadır:
Kayıp-Kaçak: Dağıtım şebekesindeki teknik kayıplar (hat ve trafo kayıpları) ile ticari kayıplar (kaçak kullanım, sayaç hataları vb.) bu kategoride yer alır.
Genel Aydınlatma: Kamusal alanların aydınlatılması için kullanılan enerjidir. Hazine tarafından ödenen otoyol aydınlatması bu kapsam dışındadır.
Tenzil Nedir? Mevzuattaki Tanımı
Tenzil, Arapça kökenli bir sözcük olup “indirme, düşürme, çıkarma” anlamlarına gelmektedir. Elektrik piyasası bağlamında tenzil, enerji dengeleme hesaplamalarında belirli kalemlerin toplam değerden çıkarılması işlemini ifade eder.
Tenzil’in konusunun üretim ya da tüketim olmasına göre bölgeye giren enerjinin tespitinde toplama ya da çıkarma yönünde kullanılabilir.
Tenzil ile Düzeltme (GDDK) Ayrımı
Tenzil kavramı, Geriye Dönük Düzeltme Kalemi (GDDK) ile karıştırılmamalıdır. İkisi arasındaki temel farklar:
| Özellik | Tenzil | GDDK |
| Amaç | Proaktif enerji planlaması | Geriye dönük düzeltme |
| Zamanlama | Tahmin aşamasında (gün öncesi) | Uzlaştırma sonrasında |
| Uygulama | Başka tedarikçiye ait veya yerel üretimden kaynaklanan enerjinin çıkarılması | Hatalı ölçüm veya kaçak kullanımın düzeltilmesi |
Tenzil, bir düzeltme mekanizması değil, enerji planlama sürecinin doğal bir parçasıdır.
Tenzil Uygulaması
Örnek 1: GTŞ’nin Enerji Planlaması
Bir görevli tedarik şirketinin, bir sonraki gün için enerji ihtiyacını nasıl hesapladığını inceleyelim.
Bölgeye Giren Enerjinin Tespiti
Bölgeye Giren Enerji (BGE): K1 + K2 + K3 + Dağıtım
İletim sisteminden dağıtım bölgesine giren toplam enerji, trafo merkezlerindeki sayaçlar aracılığıyla ölçülür. Varsayalım ki bir dağıtım bölgesi için günlük enerji girişi 10.000 MWh olarak tahmin edilmektedir.
Adım 1: Dağıtım Portföyünün Tahmini
Dağıtım = Kayıp Kaçak + Aydınlatma
Adım 2: K1 Portföyünün Tahmini
GTŞ, serbest olmayan tüketicilerin enerji ihtiyacını profil yöntemi veya akıllı sayaç verileri ile tahmin eder.
K1 = BGE – K2 – K3 – Dağıtım
Adım 3: K2 Portföyünün Tahmini
K2 = Bölgeye Giren Enerji – K1 – K3 – Dağıtım
Adım 4: K3 Portföyünün Tahmini
K3 = Bölgeye Giren Enerji – K1 – K2 – Dağıtım
Tenzil’in Piyasa Katılımcıları Üzerindeki Etkileri
Dengeleme Sorumluluğu
Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği (DUY) uyarınca, piyasa katılımcıları sisteme verdikleri ve sistemden çektikleri elektrik enerjisinden sorumludur. Tenzil işleminin doğru yapılması, dengeleme sorumluluğunun doğru taraflara atfedilmesi açısından kritik öneme sahiptir.
Tahmin Doğruluğunun Önemi
Tenzil hesaplamalarındaki hatalar, dengesizliğe yol açar. Örneğin:
- GES üretiminin olduğundan düşük tahmin edilmesi → Fazla enerji alımı → Pozitif dengesizlik
- Farklı tedarikçi müşterilerinin tüketiminin eksik tahmin edilmesi → Yetersiz enerji alımı → Negatif dengesizlik
Dengesizlik maliyetleri, Sistem Marjinal Fiyatı (SMF) üzerinden hesaplanmakta olup, ciddi finansal yüklere neden olabilmektedir.
Sonuç
Tenzil kavramı, Türkiye elektrik piyasasının işleyişinde kritik bir rol üstlenmektedir. İletim barasından dağıtım bölgesine giren enerjinin, farklı portföylere doğru bir şekilde dağıtılması ve enerji taleplerinin isabetli bir şekilde tahmin edilmesi, tenzil işleminin doğru uygulanmasına bağlıdır.
Dağıtım bölgesi içindeki yerel üretimlerin ve farklı tedarikçilere ait tüketimlerin tenzil edilmesi, hem dengeleme sorumluluğunun adil dağılımını sağlar hem de piyasa dengesizliklerinin önlenmesine katkıda bulunur.
Yenilenebilir enerji kaynaklarının yaygınlaşması ve dağıtık üretimin artmasıyla birlikte, tenzil kavramının önemi daha da artmaktadır. Çatı GES’lerin çoğalması, enerji depolama sistemlerinin devreye girmesi ve prosumer (üreten-tüketici) kavramının gelişmesi, tenzil hesaplamalarını daha karmaşık hale getirmekte ve bu alandaki uzmanlık ihtiyacını artırmaktadır.
Elektrik piyasası aktörlerinin, tenzil kavramını ve uygulamasını iyi anlaması, hem operasyonel verimliliği artıracak hem de finansal riskleri minimize edecektir.
